Telegram-botga SI-agent qo'ymoqchisiz yoki uni CRM bilan bog'lamoqchisiz, va jamoadan kimdir so'raydi: «Mijozlar ma'lumoti chet eldagi serverga ketadi-ku, bu qonunga to'g'ri keladimi?». Bir yil oldin javob qiyin edi: qonun fuqarolarning shaxsiy ma'lumotlarini O'zbekiston hududida saqlashni talab qilardi. 2026-yilda qoidalar o'zgardi. Bu maqolada nima o'zgarganini, oddiy avtomatlashtirishda shaxsiy ma'lumotlar qaysi nuqtalardan o'tishini va ishga tushirishdan oldin nimalarni tekshirish kerakligini ko'rib chiqamiz. Bu yuridik maslahat emas: biz tizimlarni sozlash amaliyotini tushuntiramiz, sizning holatingizga yakuniy baho esa yurist beradi.
2026-yilda qonunda nima o'zgardi
Asosiy hujjat — 2019-yil 2-iyuldagi «Shaxsga doir ma'lumotlar to'g'risida»gi O'RQ-547-son Qonun. Biznes uchun eng ko'p savol tug'dirgan modda — 27¹-modda edi. Avvalgi tahririda u axborot texnologiyalari yordamida ishlanadigan ma'lumotlarni O'zbekistondagi serverlarda saqlashni talab qilardi. Bulutli SI-xizmatlar uchun bu jiddiy to'siq edi.
2026-yil 26-martdagi O'RQ-1125-son Qonun bilan 27¹-modda yangi tahrirda bayon etildi. Endi faqat uch toifa majburiy ravishda O'zbekistonda saqlanadi:
- jismoniy shaxslarning biometrik ma'lumotlari;
- genetik ma'lumotlar;
- O'zbekistonda faoliyat yurituvchi telekommunikatsiya operatorlari xizmatlaridan foydalanuvchilarning ma'lumotlari.
Qolgan ma'lumotlarni chet elda saqlash va ishlash mumkin, agar shartlardan biri bajarilsa: davlat ma'lumotlarni yetarli darajada himoya qiladigan deb tan olingan bo'lsa; vakolatli organ tasdiqlagan standart shartnoma shartlari yoki korporativ qoidalar qo'llansa; vakolatli organ ro'yxatidagi xalqaro standartlarga rioya qilinsa.
Davlatlar ro'yxatini Vazirlar Mahkamasi 2026-yil 29-iyuldagi 415-son qarori bilan tasdiqladi: unda 49 ta davlat bor, qaror 3-avgustdan kuchga kirdi. Bu sohadagi vakolatli organ — Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Shaxslashtirish davlat markazi. Qonun matni lex.uz saytida; rasmiy matn — o'zbek tilida.
Xulosa: «chet elga mumkin emas» endi umumiy qoida emas. Ammo faqat lokalizatsiya yumshadi. Rozilik, ishlash maqsadi, saqlash muddati va operator javobgarligi o'z joyida qoldi.
Ma'lumotlar qayerdan o'tadi: oddiy sxema
Muammolar ko'pincha kimdir qonunni ataylab buzgani uchun emas, balki ma'lumotlar qayerga oqishini hech kim chizib chiqmagani uchun paydo bo'ladi. Misol: mijoz Telegram-botga yozadi, agent javob beradi, CRMda lid ochadi va menejerga uzatadi.
| Nuqta | Qanday ma'lumot | Nimani tekshirish kerak |
|---|---|---|
| Messenjer | Ism, username, telefon, yozishma | Telefon so'ralishidan oldin rozilik va siyosatga havola bormi |
| Til modeli (API) | So'rovga tushgan hamma narsa | Qayta ishlash davlati ro'yxatdami; provayder so'rovlarni qancha saqlaydi; modelga to'liq ma'lumot kerakmi |
| Loglar | To'liq so'rov va javoblar | Saqlash muddati va kimga ochiq |
| CRM | Mijoz kartasi, tarix | Bazani ro'yxatdan o'tkazish, xodimlar huquqlari |
| Ovozli xabarlar va fayllar | Ovoz, hujjat rasmlari | Biometrik yoki maxsus ma'lumotga tushmayapsizmi |
Bunday jadvalni ishlab chiqishdan oldin tuzib oling. Ko'pincha eng nozik joy model emas, balki yillab o'chirilmay yotgan loglar bo'lib chiqadi.
Alohida ehtiyot bo'lish kerak bo'lgan joylar
Ovoz va biometriya
Tizim odamni yuzi yoki ovozi bo'yicha taniydigan bo'lsa — bu aniq biometriya va u faqat O'zbekistonda saqlanadi. Ovozli xabarlarni oddiy matnga aylantirish masalasi unchalik aniq emas. Mijozlaringiz asosan ovozli xabar yuborsa, buni oldindan yuristdan so'rang va fayl tanib olingach o'chiriladigan, keyin faqat matn qoladigan sxemani ko'rib chiqing.
Hujjatlar
Pasport nusxalari, sog'liq haqidagi ma'lumotlar — maxsus toifa. Ular uchun qonun yozma rozilikni, jumladan elektron hujjat shaklida talab qiladi. Agentga butun hujjat emas, undagi ikki maydon kerak bo'lsa — maydonlarni ajratib oling, nusxani saqlamang.
Agentni sozlash: amaliy choralar
- Kamroq yuborish. Murojaat mavzusini aniqlash uchun modelga mijoz telefoni kerak emas.
- Niqoblash. Telefon, karta va pasport raqamlarini modelga yuborishdan oldin [TELEFON_1] kabi belgilar bilan almashtiring, javobdan keyin o'z tomoningizda qaytarib qo'ying. Bu oddiy kod bilan qilinadi.
- Provayder va mintaqa. So'rovlar qaysi davlatda ishlanishini 415-son qaror ro'yxati bilan solishtiring, provayder shartlarini o'qing.
- Saqlash muddati. Maqsadga erishilgach yoki rozilik qaytarib olingach ma'lumot o'chiriladi. Loglar va fayllar uchun muddat belgilang va o'chirishni avtomatik qiling.
- Kirish huquqlari. Har bir xodim faqat o'ziga kerakli ma'lumotni ko'radi. O'zimizning ERPda bu ma'lumotlar bazasi darajasida qilingan.
- Nozik amallarda odam. Uchinchi shaxslarga uzatish, ommaviy xabarlar, eksport — faqat tasdiqdan keyin. CRMda agent chegaralari haqida — amoCRM haqidagi maqolada.
Botda rozilik: misol
Qonun rozilikni olinganini tasdiqlash mumkin bo'lgan har qanday shaklda berishga ruxsat beradi. Bot uchun bu — tugma bosilgani, vaqti va matn versiyasini bazaga yozib qo'yish.
Bot: Assalomu alaykum! Sayohat tanlashga yordam beraman va arizangizni menejerga uzataman. Ariza uchun ismingiz va telefoningiz kerak bo'ladi. Ulardan faqat shu ariza bo'yicha bog'lanish uchun foydalanamiz va 12 oydan ortiq saqlamaymiz. Batafsil — ma'lumotlarni qayta ishlash siyosatida (havola).
[Roziman] [Avval savol beraman]Mijoz: Avval savol. Noyabrga Turkiyaga turlar bormi?
Bot: Ha, kontaktlarsiz javob beraman. Ariza qoldirmoqchi bo'lsangiz, roziligingizni yana so'rayman.
12 oy — shartli muddat, o'zingiznikini qo'ying va yurist bilan kelishing. Mijoz qaysi tilda yozsa, rozilik matni ham shu tilda bo'lishi kerak — modellar o'zbek tilini qanday ushlashi haqida alohida maqola bor.
Ishga tushirishdan oldingi ro'yxat
- Ma'lumotlar xaritasi tuzilgan: qaysi maydonlar, qayerga ketadi, qancha saqlanadi.
- Sxemada biometriya, genetik ma'lumot yoki aloqa abonentlari ma'lumotlari yo'qligi tekshirilgan.
- Model ishlaydigan davlat 415-son qaror ro'yxati bilan solishtirilgan yoki 27¹-moddadagi boshqa qonuniy yo'l tanlangan.
- Rozilik matni va siyosat mijozlar tillarida tayyor, rozilik fakti saqlanadi.
- Modelga so'rovdan oldin raqamlar niqoblanadi.
- Loglar, yozishmalar va fayllar uchun muddat bor, o'chirish avtomatik.
- Bazani Shaxsga doir ma'lumotlar bazalari davlat reyestrida ro'yxatdan o'tkazish kerakmi — yurist bilan hal qilingan.
- «Ma'lumotlarimni o'chiring» degan so'rovga kim javob berishi belgilangan.
Mahalliy xususiyatlar haqida boshqa materiallar — «O'zbekiston» bo'limida.
Ko'p beriladigan savollar
Endi mijozlar bilan yozishmada xorijiy modellardan foydalanish mumkinmi?
Oddiy ma'lumotlar — ism, telefon, murojaat matni — uchun 2026-yilgi o'zgarishlardan keyin bu 27¹-modda shartlaridan biri bajarilsa mumkin, masalan qayta ishlash davlati ro'yxatda bo'lsa. Biometriya, genetik ma'lumotlar va aloqa abonentlari ma'lumotlari baribir O'zbekistonda saqlanadi.
Ma'lumotlarni niqoblasak, qonun bizga tegishli emasmi?
Tegishli. Niqoblash tashqariga ketadigan narsani kamaytiradi, ammo messenjer, CRM va loglarda shaxsiy ma'lumotlar baribir sizda qoladi. Bu himoya chorasi, qonundan chiqish yo'li emas.
Agent xato qilsa, kim javob beradi?
Mijoz va davlat oldida ma'lumotlarni yig'ayotgan kompaniya, ya'ni siz javob berasiz. Pudratchi bilan javobgarlik shartnomada belgilanadi: u nimani sozlaydi, nimaga kirish huquqi bor, ish tugagach ma'lumotlarni qanday o'chiradi.
Avtomatlashtirish allaqachon ishlayotgan bo'lsa, nimadan boshlash kerak?
Ma'lumotlar xaritasidan: barcha nuqtalarni ko'rib chiqing va muddat yoki rozilik yo'q joylarni belgilang. Avval hujjatlar va ovoz, keyin loglar. Texnik tomondan yordam kerak bo'lsa, bizga yozing — sxemangizni birga ko'rib chiqamiz, yuridik qismini esa yuristingiz bilan kelishing.